Aktualizacja: 15.05.2012r.

Pierwsze próby leczniczego wykorzystania szpiku kostnego miały miejsce już pod koniec XIX wieku, miały one jednak zasadniczo odmienny charakter od współczesnych zabiegów -  niektórzy lekarze zalecali po prostu spożywanie szpiku zwierzęcego przy niektórych typach niedokrwistości.  Pierwsze próby przeszczepiania szpiku zostały podjęte w Polsce, przed II wojną światową we Lwowie przez Jana Raszka i Franciszka Groera. Podobne zabiegi, polegające na dożylnym podawaniu szpiku pobranego z mostka dawcy leżącemu na sąsiednim łóżku biorcy przeprowadzała już po II wojnie Zofia Migdalska. Dawca był spokrewniony z biorcą i miał z reguły tę samą grupę krwi, biorcy nie przygotowywano w żaden sposób do zabiegu, a skutki procedury były bardzo różne, w wielu przypadkach obserwowano jednak remisję choroby.

Pierwsze próby praktycznego zastosowania szpiku w leczeniu białaczek zbiegły się w czasie z rozwojem badań nad biologią układu krwiotwórczego. W latach 40-tych ubiegłego wieku E.Lorentz z Uniwersytetu w Bethesda stwierdził, że odbudowę układu odpornosciowego i krwiotwórczego u zwierząt poddanych naświetleniu można uzyskać po podaniu szpiku zwierząt zdrowych. Początkowo sądzono, że efekt terapeutyczny osiągnięto dzięki czynnikom wzrostowym obecnym w szpiku, dopiero w 1956 roku, po wyhodowaniu szczepu myszy z aberracją chromosomową, która mogła służyć za znacznik przeszczepionych komórek, udało się dowieść, że sukces zabiegu jest związany z obecnością komórek macierzystych szpiku dawcy w organizmie biorcy. Stwierdzono, że układ krwiotwórczy biorcy jest odtwarzany przez przeszczepione komórki macierzyste dawcy i tym samym biorca staje się chimerą, czyli genetycznym mieszańcem pod względem komórek krwi. W momencie, kiedy zauważono,że aby transplantacja zakończyła się sukcesem niezbędne jest uprzednie zniszczenie układu odpornościowego biorcy, dostrzeżono najważniejsze zagrożenia związane z przeszczepieniem szpiku. W 1955 r. W.H. Barnes i J.F. Loutit odkryli efekt "przeszczep przeciwko gospodarzowi", identyfikowany dziś jako jednostka chorobowa (GvHD - Graft versus Host Disease). Współczesne metody przeszczepiania szpiku opracowali hematolodzy amerykańscy: E. Donnell Thomas, Reiner Storb i George W. Santos (ten pierwszy za zasługi dla rozwoju transplantologii otrzymał w 1990 roku nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny).

ROZPORZĄDZENIE

MINISTRA ZDROWIA ¹⁾

z dnia 4 grudnia 2009 r.

w sprawie szczegółowych warunków pobierania, przechowywania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów²⁾

Na podstawie art. 36 ust. 7 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów (Dz. U. Nr 169, poz. 1411 oraz z 2009 r. Nr 141, poz. 1149) zarządza się, co następuje: § 1.
 

Rozporządzenie określa:

1)  kwalifikacje zawodowe osób pobierających komórki, tkanki i narządy oraz osób dokonujących ich przeszczepienia;

2)  kwalifikacje zawodowe koordynatorów pobierania i przeszczepiania komórek, tkanek i narządów;

3)  warunki, jakim powinny odpowiadać podmioty wymienione w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów, zwanej dalej „ustawą”, w których podejmowane będzie postępowanie polegające na pobieraniu, przechowywaniu lub przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów;

4)  szczegółowe zasady współdziałania podmiotów, o których mowa w art. 36 ust. 1 ustawy, w zakresie pobierania i przechowywania komórek, tkanek i narządów w celu ich wykorzystania do przeszczepienia;

5)  wymagania, jakim powinna odpowiadać dokumentacja medyczna dotycząca pobierania komórek, tkanek i narządów, ich przechowywania i przeszczepiania.

  W listopadzie 2000 roku na zlecenie Ministerstwa Zdrowia przy Poltransplancie w Warszawie został utworzony Ogólnopolski Centralny Rejestr Dawców Szpiku i Krwi Pępowinowej (OCRDSiKP), obecnie Centralny Rejestr Niespokrewnionych Dawców Szpiku i Krwi Pępowinowej (CRNDSiKP), w którym może być zarejestrowany każdy potencjalny dawca szpiku mieszkający w Polsce. Był to piąty rejestr polski stworzony z myślą o chorych na nowotwory układu krwiotwórczego. Oprócz rejestru CRNSDiKP funkcjonują w Polsce 2 rejestry prywatne: Fundacja Przeciw Leukemii przy NZOZ MEDiGEN i Fundacja Urszuli Jaworskiej oraz 2 działające przy placówkach naukowo- medycznych: Krajowy Bank Dawców Szpiku przy Dolnośląskim Centrum Transplantacji Komórkowych we Wrocławiu i Rejestr Niespokrewnionych Dawców Szpiku i Krwi Pępowinowej przy Instytucie Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie. Łącznie wszystkie polskie banki dawców gromadzą dane osobowe i medyczne ok. 33 tys. ochotników. Rejestr POLTRANSPLANTU liczy obecnie (grudzień 2006) 9572 potencjalnych dawców szpiku i ok. 250 jednostek krwi pępowinowej. Wszystkie wymienione polskie banki dawców szpiku należą do międzynarodowego stowarzyszenia rejestrów: BMDW – Bone Marrow Donor Worldwide z siedzibą w Leiden (Holandia), skupiającego 96 rejestrów z 43 krajów świata i gromadzącego informacje o antygenach HLA przeszło 10 mln potencjalnych dawców komórek krwiotwórczych . Za pośrednictwem wyszukiwarki internetowej, wszyscy ci dawcy są dostępni i widoczni dla wszystkich ośrodków zajmujących się doborem par dawca-biorca na całym świecie.

Od 1987 r. potencjalni, niespokrewnieni dawcy ze Światowych Rejestrów uratowali życie ponad 8000 chorych. W 1997 r w USA wykonano 1200 przeszczepów od dawców niespokrewnionych wyszukanych z grupy ponad 3 milionów zarejestrowanych dawców. W tym samym roku w Polsce wykonano tylko 2 przeszczepy od dawców niespokrewnionych znalezionych w rejestrach zagranicznych. W 2000 r. w Polsce wykonano 44 przeszczepy allogeniczne szpiku pozyskanego tylko w jednym  przypadku od dawcy  krajowego. Co roku sześć do dziewięciu osób na każde 100000 ludzi w Polsce, zapada na białaczki–choroby nowotworowe krwi. Dzięki postępowi w transplantologii większość tych chorych  może być wyleczona, jeżeli znajdziemy dla nich ofiarnych ochotników  – niespokrewnionych dawców szpiku.